Maxaa ka danbeeya warbixinnada isku dhafan ee Soomaaliya iyo Turkiga?

Madaxweynihii xilkiisu dhacay Xasan Sheekh Maxamud, Guddoomiyihii xilkiisu dhacay ee Golaha Shacabka Cabdulqaadir Maxamed Nuur, iyo dhowr wasiir oo federaal ah ayaa bixiyay bayaanno si dhow isugu dhow oo difaacaya Turkiga bishan, sida uu sheegay warbixin uu soo saaray Garowe Online. Bayaannadu waxay canaanteen dadka dhaleeceeya doorka Turkiga ee arrimaha gudaha Soomaaliya, iyagoo isticmaalay af isku eg oo ka soo baxay xafiisyo kala duwan.

Bayaannadan waxaa ka horreeyay mudaaharaadyo iyo gubidda calanka Turkiga oo ka dhacay qaybo ka mid ah Puntland, Jubbaland iyo Koonfur Galbeed. Mudaaharaadyadu waxay qarxeen ka dib eedeymo ah in diyaaradaha aan duulista lahayn ee Turkiga ay ku lug lahaayeen weerarro ka dhacay Doolow iyo meelo kale.

Dhacdadii Doolow waxay ku wareegtay guriga taliyihii hore ee Ciidanka Dhowrsoonta Soomaaliyeed, Janaral Maxamed Cabdiraxmaan Shub. Maamulka Jubbaland waxay sheegeen in [laba gantaal ay ku dhaceen]  aagga, kuwaasoo dhaawacay Shub iyo afar shakhsi oo rayid ah oo ay ku jirto xaaskiisa. Dawladda federaalku way diiday in weerar hawada laga qaaday dhacay, waxayna sheegtay in qarxa ka dhashay walxo qarxin oo lagu diyaarinayay guriga gudihiisa.

Turkiga iyo dawladdii federaal ee xilkeedu dhacay ayaa diiday faragelin siyaasadeed. Eedeymaha ku wajahan weerarrada muranka dhaliyay lama xaqiijin baaris madax-bannaan.

Warbixinno isku dhafan

Caddaynta ugu xoogsan ee iskaashiga hay'adaha ayaa ka soo baxday shir Muqdisho lagu qabtay 10-ka Sebtember, sida Garowe Online faahfaahisay. Dhowr warbixin oo raadinaya dhacdadan ayaa la daabacay laba maalmood ka dib. Shirka waxaa habeeyay Xafiiska Isgaarsiinta ee Madaxtooyada Turkiga, waxaana furay Guddoomiye Cabdulqaadir Maxamed Nuur.

Wasiirka Warfaafinta Soomaaliya, Cabdulfataax Kasin Maxamud, ayaa soo jeediyay iskaashi joogto ah oo u dhexeeya hay'adaha Soomaaliyeed iyo kuwa Turkiga ah si loo kormeero sheekooyinka warbaahinta, loo falanqeeyo macluumaadka, loona jawaabo si degdeg ah waxa labada dawladood ay ku tilmaamaan "war been abuur ah." Wasiirku wuxuu sheegay in Waaxda Isgaarsiinta Istaraatiijiga ee Soomaaliya iyo xafiiska ka hortagga been-abuurka ay diyaar u yihiin inay la shaqeeyaan kuwa Turkiga.

Ka qaybgalayaashu waxay kaloo ku jireen Deniz Demir, isu duwaha Xarunta Turkiga ee la Dagaallamaha War Been Abuurka ah, iyo saraakiil iyo akadamiyiin Soomaaliyeed iyo Turki ah. Madaxa isgaarsiinta Madaxtooyada Turkiga, Burhanettin Duran, ayaa shirka kaga hadlay fiidiyow.

Shirku wuxuu xaqiijinayaa iskaashi hay'adeed oo u dhexeeya Muqdisho iyo Ankara. Ma caddaynayo in Turkigu qoray bayaan kasta oo ay ka dib bixiyeen hoggaamiyeyaasha iyo wasiirrada Soomaaliyeed.

Xiriirka Guddoomiyaha ee Ankara

Cabdulqaadir Maxamed Nuur waxa uu wax ka bartay Jaamacadda Ankara, waxaanu ku shaqeeyay ilaa siddeed sano safaaradda Soomaaliya ee Turkiga. Isagoo wasiir difaac ahaa, waxa uu saxeexay qaab-dhismeedka iskaashiga difaaca iyo dhaqaalaha ee labada dal Ankara ku saxeexeen 8-da Febraayo 2024, oo uu la saxeexay Wasiirka Difaaca Turkiga, Yaşar Güler.

Falanqeeyayaal, oo ay ku jiraan khabiirka Geeska Afrika Rashiid Cabdi, ayaa ku tilmaamay Nuur in uu si dhow ugu xiran yahay Ankara oo la dhigay mid horumarinaya danaha Turkiga ee Soomaaliya. Taariikhda xirfadiisa iyo doorka weyn ee uu ka ciyaaro mashaariicda la xiriirta Turkiga ayaa taageera aragtidaas.

Xarunta Warsheikh iyo sheegashada satellite-ka

Mid kale oo ka mid ah danaha Turkiga waa mashruuca xarunta duulista hawada sare ee Warsheekh, kaas oo Ankara ay ku dhawaaqday inay ku horumarinayso awoodda ay leedahay ee madax-bannaan ee duulinta satellite-yada. Safiirkii hore ee Turkiga, Alper Aktaş, ayaa munaasabaddii dhaammadka safarkiisa ku sheegay in la filayo in Soomaaliya ay diri doonto "satellite-keedii ugu horreeyay" sannadka 2027.

Warbixinno hore ayaa si kale u sharraxay howlgalka, iyagoo tilmaamay in uu yahay duulinta satellite Turki ah oo laga qaadayo dhulka Soomaaliya. Dawladda Turkiga ayaa sidoo kale ku xirtay xarunta Warsheekh hadafkeeda ah in ay si madax-bannaan u duulliso satellite-yadeeda iyo dayax-gacmeedyadeeda. Soo bandhigidda mashruucan oo kaliya loo sheegayo in Soomaaliya ay duulinayso satellite-keeda qaran ugu horreeya ayaa khatar ku ah in ay khaldan dadweynaha Soomaaliyeed, maadaama midna ka mid ah labada dawladood aysan si cad u shaacin cidda lahaanaysa satellite-ka, cidda maamuli doonta xarunta, ama qaybta farsamo iyo maaliyadeed ee Soomaaliya ku lahaan doonto.

Wargeyska Faransiiska Le Monde ayaa sidoo kale sheegay in xarunta Warsheekh ay noqon karto mid isticmaal-labanlaab leh, oo loogu talagalay duulinta satellite-ka iyo tijaabinta gantaallada waaweyn ee fogaanta dheer, tan iyo intii lagu qiyaasay 2,000 kiiloomitir. Turkiga ilaa hadda ma jawaabin dhinaca militariga ee warbixinta lagu sheegay.

Danaha isku dhafan

Turkiga waxay ka maamushaa Camp TURKSOM ee Muqdisho, sallaadeeda militari ee ugu weyn dibadda, waxayna tababbaray ciidamo federaal ah oo ay ku jiraan Gorgorka. Danaheeda kale waxaa ka mid ah howlaha badda, sahaminta saliidda, kalluumeysiga, dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee Muqdisho, iyo mashruuca Warsheekh.

Maamulka federaalka Soomaaliyeed ee xilkeedu dhacay ayaa aad ugu tiirsan taageerada militari iyo diblomaasiyadeed ee Ankara, iyadoo la haysta khilaafaad dastuuri ah, geed doorasho aan la xallin, iyo xiriirro sii dhaadhaceen oo la leeyahay Puntland, Jubbaland iyo kooxaha mucaaradka.

Warbixinnada isku dhafanina waxay isla markaana ka leexinayaan fikirka su'aalaha ku saabsan cidda ogolaatay weerarrada muranka dhaliyay, aasaaska sharciyeed ee howlgallada, iyo shuruudaha aan la shaacin ee heshiisyada labaraacyada dhexdooda ah. Dhaleeceyntu waxay si sii kordheysa loogu tilmaamayaa war been abuur ah, cadaawad dal saaxiib ah, ama natiijo ajandeh shisheeye ah.

Caddaynta hadda la hayo, sida Garowe Online ay soo gunaanadeen, waxay muujinaysaa warbixinno hay'adeed oo isku dhafan iyo danaho isku dhafan oo xoog leh oo u dhexeeya Muqdisho iyo Ankara. Ma muujinayso in Turkigu si toos ah u amray ama u qoray bayaan kasta oo dadweyne oo ay bixiyeen saraakiisha Soomaaliyeed.